Tuesday, February 15, 2022

८. दुर्ग (दिवाळी अंक २०२१) (किंमत २५० रुपये)

गड-किल्ले हा माझ्या आवडीचा आणि जिव्हाळ्याचा विषय आहे. खरं तर रायगड, सिंहगड आणि प्रतापगड एव्हढेच किल्ले अजूनपर्यंत पाहिलेत. सांगायला लाज वाटते की तेही एखाद्या टुरिस्टसारखे पाहिले होते. ना त्यात इतिहासाची जाण होती ना दुर्गस्थापत्याबद्दल कुतूहल. आता जेव्हा हे किल्ले पाहायचा योग येईल तेव्हा ते पाहायची नजर अगदी प्रगल्भ वगैरे झालेली नसली तरी बऱ्यापैकी बदललेली असेल. ते होईल तेव्हा होईल. पण तोवर त्याची बेगमी म्हणून दार वर्षी 'किल्ला' आणि 'दुर्ग' हे दोन अंक दर दिवाळीला आवर्जून घेते आहे. दरवर्षी किल्लाचा अंक जपून ठेवते. ह्या वर्षीचा दुर्गचा अंकही  ठेवणार आहे. तर आता अंकाविषयी.

नेहमीप्रमाणेच अंकाचं मुखपृष्ठ देखणं - ह्या वर्षी हडपसर किल्ल्याच्या प्रवेशद्वाराने सजलं आहे. पहिल्या लेखात अमोल सांडे हयांनी राजस्थानमधल्या नागौरच्या किल्ल्याविषयी लिहिले आहे. कर्नाटकमध्ये शिवाजी महाराजांनी काही किल्ले उभारले तर काही आधीच अस्तित्त्वात असलेल्या किल्ल्यांची डागडुजी केली. त्याबद्दल संतोष जाधव ह्यांच्या लेखातून माहिती मिळते. नुकतेच दिवंगत झालेले शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे अवघ्या महाराष्ट्राला माहीत. त्यांच्याविषयी कौस्तुभ कस्तुरे ह्यांनी लिहिलं आहे. 'जावळी' म्हटलं रे म्हटलं की इतिहासाच्या पानांतून चंद्रराव मोरे ह्यांचं नाव आठवतं. ह्या जावळीच्या दाट जंगलात सप्तशिवालयं आहेत ही माहिती निदान मला तरी नवी होती. डॉ. राहुल वारंगे ह्यांच्या लेखातून ह्या मंदिरांबद्दल वाचून तिथे जायची अनिवार इच्छा होते. विदर्भातल्या 'आमनेर' किल्ल्यावर ओंकार वर्तले हयांचा लेख वाचून नुसत्या महाराष्ट्रातच बघायचे किती किल्ले आहेत ह्याची जाणीव होऊन उर दडपून जातो.

समुद्र हा माझा फारसा कौतुकाचा विषय नाही. दुरून डोंगर साजरे ह्या म्हणीनुसार मी किनार्यावर शंख-शिंपले गोळा करत आनंदाने हिंडेन. पण बोटीतून कुठे जायचं म्हटलं की पोटात धस्स होतं. तेव्हा काका हरदास ह्यांच्या जलदुर्ग सफारीचा वृत्तांत वाचून त्यांना खरोखर हात जोडले. हे असलं काही आपल्याकडून व्हायचं नाही. 'शिर सलामत तो सदोबा पचास' (डॉ. हेमंत बोरसे) आणि भटकंती समृद्ध करणारी हरिश्चंद्रगड परिक्रमा (साईप्रकाश बेलसरे) वाचून आपणही लेखकांसोबत ही  भटकंती केली असं वाटतं :-) मिशन अन्नपूर्णा हा उमेष झिरपे ह्यांचा लेख आधी वाचल्यासारखा वाटला . बहुतेक किल्लाच्या अंकात वाचला असेल.

कोहोज (श्रीकांत कासट), शिवछत्रपतींनी गौरवलेला अहिवंत (प्रा. नितीन जाधव), चाकणचा भुईकोट (दीपक पटेकर), कर्नाळा (अंबरीश राघव), किल्ले हातगड (गौरव गाजरे), विस्मयकारी भुयाराचा कल्याणगड किंवा नांदगिरी (रेणुका काळे), राजस्थानचं काश्मीर - दुर्ग अलवर (अरविंद देशपान्डे), ब्रह्मगिरीच्या शृंगावरील त्र्यंबकगड (अंकुर काळे), गोमंतकातील दोन किल्ले - रेईश मागुश व अलोर्ना (संदीप मुळीक) आणि उत्तर फिरंगण्यातील दुर्गांच्या शोधात (जगदीश धानमेहेर) हे सर्व लेख ह्या किल्ल्यांवर कसं जायचं आणि काय पाहायचं ही माहिती अगदी सविस्तर देतात. पुन्हा एकदा किती पाहायचं आहे ह्याची प्रकर्षाने जाणीव झाली. :-)

अंकाचा शेवट छत्रपती संभाजीमहाराजांवर मकरंद भागवत धवन हयांनी लिहिलेल्या 'तखत त्यजो अवरंग' ह्या कवितेने झालाय हे उचितच.

7. भयकथा (दिवाळी विशेषांक २०२१) (किंमत २५० रुपये)

हा अंक पाहिल्यावर विकत घ्यायचा की नाही ह्या संभ्रमात पडले होते. भयकथा वाचायला तर आवडतात पण वाचल्यावर भीतीही वाटते. :-) शेवटी घेऊन तर पाहू यात ह्या निष्कर्षाप्रत येऊन अंक घेऊन आले. तरी काही दिवस तो उघडून वाचायचा धीर होत नव्हता :-)

खरं सांगायचं तर अंकाने थोडी निराशाच केली. बऱ्याचशा कथांची सुरुवात वाचून पुढे काय होणार आहे ह्याचा अंदाज येत होता. तरी त्यातल्या त्यात आवडलेल्या कथा म्हणजे थांग (सचिन देशपांडे), स्किनटोन (सचिन भाऊसाहेब पाटील), बंध (उमेश पटवर्धन), रहनोम (हेमंत कोठीकर) आणि दुहेरी (गुरुदत्त सोनसुरकर).

'धूसर' (अनिरुद्ध फळणीकर) ही कथा फारच लांबल्यासारखी वाटली. 'मनबावरी' (सुनील जावळे) ही रोमँटिक म्हणावी अशी कथा ह्या अंकात कशी हे रहस्य उलगडलं नाही. 'मृगजळ' (राजीव काळे) ह्या कथेला फार्मा इंडस्ट्रीची पार्श्वभूमी असल्याने इंटरेस्टींग वाटली पण त्याचाही शेवट प्रेडिक्टेबल होता.  

अंकात नवोदित लेखकांबरोबरच गाजलेल्या रहस्यकथा लेखकांच्या कथाही समाविष्ट आहेत. पैकी 'बारा पस्तीस' ही रत्नाकर मतकरींची कथा आवडली तरी त्यात राधाकिशन किरीटला मारतो असा काही शेवट केला असता तर वेगळा ट्विस्ट झाला असता असं वाटून गेलं. 'होळी' ही  जी. ए. कुलकर्णी ह्यांची कथा शाळेत वाचलेली असल्याने पुन्हा वाचली नाही. 'रहस्य...एका श्रध्देचे!' ही श्रीकांत सिनकर ह्यांची कथा सत्यकथा होती का काल्पनिक ते कळलं नाही. नारायण धारप ह्यांची 'ते सर्वत्र आहेत' आणि सुहास शिरवळकर ह्यांची 'थ्री डायमेन्शल' आवडल्या नाहीत

हा अंक वाचताना असंही वाटून गेलं की अश्या कथा वाचायची आवड आता मला उरली नाही. अभद्र, अमंगल अशी वर्णनं आता वाचवत नाहीत. ह्या वर्षी कदाचित हा अंक घेणार नाही. 

Sunday, February 6, 2022

६. लोकमत दीपोत्सव (दिवाळी अंक २०२१) (किंमत २९९ रुपये)

लोकमतचे जुने दिवाळी अंक जपून न ठेवल्याचा मला कधीकधी जाम पश्चात्ताप होतो. अभ्यासपूर्ण, विचार करायला लावणारे, 'रिपोर्ताज' प्रकारात मोडतील असे लेख हे ह्या अंकाचं वैशिष्ट्य. अर्थात शहरात राहून हे असे किती अंक जपून ठेवता येतील ह्याला जागेच्या मर्यादा असतात. आधीच किल्लाचे सगळे अंक, कधीतरी ट्रेकिंगला जाताना उपयोग होईल म्हणून ठेवलेत. अजूनतरी ते वापरण्याचा योग आलेला नाही. पण ठेवण्याचा मोह आवरत नाही हे खरं. 

ह्या वर्षीच्या अंकाची सुरुवात डॉ. श्रीकांत दातार ह्यांच्या 'नोइंग, डुईंग आणि बिईंग' ह्या लेखाने झालेय. आपापला व्यवसाय / नोकरी करताना आपणा सर्वानाच किती गोष्टींचा साकल्याने विचार करावा लागणार आहे ह्याबद्दल ह्या छोटेखानी लेखात उत्तम विवेचन केलंय. ते बदलत्या काळाशी जुळवून घ्यायची लवचिकता असणाऱ्या सर्वांनीच मुळात वाचावंसं आहे. पुढचा 'काहीतरी गुप्त घडतंय' हा भालचंद्र नेमाडेंचा लेख सद्य परिस्थितीवर अचूक आणि परखड भाष्य करतो. 

तिसरा लेख मेघना ढोके ह्यांचा. हिंदू- मुस्लिम संघर्षाचं प्रतीक म्हणावं अश्या शहरावरचा - अयोध्येवरचा - हा रिपोर्ताज. वर्तमानपत्रातले लेख वाचून, टीव्हीवरच्या बातम्या पाहून, सोशल मीडियातलया उलटसुलट पोस्ट्स वाचून ह्या शहराबद्दलची बनलेली आपली सगळी मतं निकालात काढणारा. अयोध्येला मुद्दाम जावं असं माझ्या कधी चुकूनही मनात आलं नव्हतं पण हा लेख वाचून लेखिकेला जशी अयोध्या दिसली तशी आपल्याला दिसते का ते पडताळून पाहण्याचा मोह होतोय. अर्थात आपलं बेत करणं वेगळं आणि तो तडीस जाणं वेगळं. त्यामुळे माझी पावलं अयोध्येला लागेस्तोवर ते शहर कदाचित मुळातून बदललेलं असेल. ते चांगलं का वाईट हे मात्र सांगता येणार नाही.

'शहाण्याने कोर्टाच्या पायऱ्या चढू नये म्हणतात' तसंच 'पोलीस' म्हटलं की चार हात दूरच बरे असंच आपल्या सामान्य लोकांचं मत असतं. हिंदी चित्रपटात सगळी मारामारी, खून वगैरे झाल्यावर शेवटी 'पुलिसने तुम्हे चारो तरफसे घेर लिया है' म्हणत लुटुपुटुची पिस्तुलं घेऊन हजर होणारे पोलीस हा तर चेष्टेचा विषय. पण करोनाकाळात लोकांचा जीव वाचावा, कायदा-सुव्यवस्थेचं राज्य राहावं म्हणून जीवाचं रान करणारे पोलीस सर्वांनीच पाहिले. ह्या पोलिसांच्या व्यावसायिक आणि वैयक्तिक जीवनाची दुसरी बाजू दाखवणारा 'पोलीस' हा रवींद्र राऊळ ह्यांचा लेख म्हणूनच वाचनीय.

दक्षिण कोरियाने निर्माण केलेल्या पॉपबॅंडचं जग आणि त्या अनुषंगाने भारतात आलेल्या त्यांची भाषा, खाणं, सौंदर्यप्रसाधनं ह्याविषयीच्या लाटेबद्दल आपलयाला माहिती मिळते वंदना अत्रे ह्यांचा 'के पॉप' ह्या लेखातून. 'पॉर्न' हा विशेषतः सध्याच्या काळात 'अब्रह्मण्यम' ठरलेला विषय. आपल्यातल्या बऱ्याचश्या लोकांना केवळ ऐकून माहित. ह्या जगात नेमकं चालतं काय हे मनोज गडनीस ह्यांचा लेख उलगडून दाखवतो. ज्याला गिऱ्हाईक असतं तेच जास्त विकलं जातं. त्यामुळे ह्याबाबतीत नुसता कंठशोष करणाऱ्या तथाकथित संस्कृतीरक्षक वगैरे लोकांनी ह्यावर खरोखर विचार आणि उपाययोजना करायची इच्छा असेल तर हा आणि ह्यापुढला इटुकला 'द न्यू नेकेड' हा मुक्ता चैतन्य ह्यांचा असे दोन्ही लेख जरूर वाचावेत.

ह्यापुढलं सेक्शन म्हणजे ५ कथांचा / लेखांचा समूह आहे. पहिली 'सरल्यावर जे उरतं' हा लेख अरुणा ढेरे ह्यांचा. महाभारताचं महासंहारकारी युध्द्व संपल्यावरची उरलेली कहाणी सांगणारा. कधीकधी तर मला वाटतं महाभारताची खरी गोष्ट युद्धानंतरच सुरु होते. कारण फक्त दुष्टांचा पाडाव आणि सत्याचा जय एव्हढंच उरत नाही. जेत्यांच्या जवळपास सर्व नव्या पिढीचा नाश होऊन हे युद्ध संपतं. जिंकूनही ह्या बाबतीत पांडव हरलेले. निर्भेळ म्हणावं असं हे यश नाहीच. ज्या राज्याची धुरा खांद्यावर घेतली त्यातही जिथेतिथे मृत्यूचं थैमान. जवळचे सगळे नातेवाईक गमावल्याचं दु:ख. जगावं का असा प्रश्न कोणाही शहाण्यासुरत्या माणसाला पडावा. हा असा प्रश्न आपल्यापैकी अनेकांना आयुष्याच्या निरनिराळ्या टप्प्यावर पडतोच. करोनाकाळात तर प्रकर्षाने जाणवला. तेव्हा ही कहाणी खरी महत्त्वाची. 

करोना आला तेव्हा स्पेनिश फ्लूसोबत पुण्याच्या प्लेगबद्दलही लिहिलं गेलं. ह्या प्लेगबद्दल सुकृत करंदीकर ह्यांच्या 'पुण्यात जेव्हा मेले उंदीर' ह्या लेखात वाचायला मिळतं. 'हा जगाचा शेवटही नाही' हा मेघना भुस्कुटे ह्यांचा लेख अमेरिकन-पत्रकार लेखक जॉन स्टाईनबेकच्या 'ग्रेप्स ऑफ राथ' ह्या कादंबरीची ओळख करून देतो. 'से येस टू लाईफ' मधून हिटरलच्या छळछावणीत आपलं सगळं कुटुंब गमावूनही केवळ दुर्दम्य इच्छाशक्तीच्या जोरावर तगून राहिलेल्या आणि केवळ तेव्हढंच न करता 'लोगोथेरपी' ही मानसोपचाराची नवी पद्धत जन्माला घालणाऱ्या डॉ. व्हिकटोर फ्रॅन्कल ह्यांची अशक्यप्राय वाटणारी कहाणी वैशाली करमरकर आपल्याला सांगतात. ह्यापुढला निळू दामले ह्यांचा 'सोसणं' हा लेख जगाच्या पाठीवर वेगवेगळ्या ठिकाणी युद्धातून वाचून बेघर, निर्वासित झालेल्यांच्या कर्मकहाण्या आपल्यासमोर ठेवतो. कुठे खुट्ट झालं की पाकिस्तानवर हल्ला करा, चीनला धडा शिकवा म्हणून बोंबलणाऱ्या आपल्या इथल्या गेहेशूर लोकांना हे दोन्ही लेख रोज वाचायला लावले पाहिजेत. 

हॉटडॉग, झालमुरी, चाट ह्यासारखे जिभेचे चोचले पुरवणारे पदार्थ युद्धकाळात जन्माला आले हे व्हॉट्सएपवर वाचलं असतं तर मी अजिबात विश्वास ठेवला नसता. पण हे सत्य आहे हे मेघना सामंत ह्यांचा 'पोटात काय? गोगलगाय' हा लेख वाचून कळतं. 

'निर्मनुष्य चित्रं' (चंद्रमोहन कुलकर्णी), 'तळघर' (दिलीप कुलकर्णी) आणि 'सिनोझी आणि बारुख' (अनंत सामंत) हेही लेख वाचनीय. 

म्हणून तर म्हणतेय की लोकमतचे दिवाळी अंक संग्रही ठेवायचा जाम मोह होतो. दरवर्षी.

Tuesday, January 25, 2022

 The other day I saw this list of 100 ways to improve your life:

https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2022/jan/01/marginal-gains-100-ways-to-improve-your-life-without-really-trying

Just for fun, I divided the 100 suggestions into 4 piles :-)

Already doing:

16 Set aside 10 minutes a day to do something you really enjoy – be it reading a book or playing Halo.

18 Reuse all plastic bags – even bread bags. Much of the packaging you can’t reuse can be taken to larger branches of supermarkets for recycling.

21 Add the milk at least one minute after the tea has brewed.

27 If possible, take the stairs.

29 Eat meat once a week, max. Ideally less.

32 Connect with nature: stand outside barefoot for a few minutes – even when it’s cold.

33 Join your local library – and use it.

35 Eat salted butter (life’s too short for unsalted).

36 Stretch in the morning. And maybe in the evening.

37 If you’re going less than a mile, walk or cycle. About half of car journeys are under two miles, yet these create more pollution than longer journeys as the engine isn’t warmed up yet.

40 Instead of buying new shoes, get old ones resoled and buy new laces.

41 Buy a plant. Think you’ll kill it? Buy a fake one.

42 Don’t have Twitter on your phone.

45 Text to say thank you.

47 Take out your headphones when walking – listen to the world.

49 Buy in person!

50 Learn how to floss properly.

53 Learn the basics of repairing your clothes

67 Sing!

69 Hang your clothes up. Ideally on non-wire hangers (it’s better for them).

72 Always use freshly ground pepper.

73 Thank a teacher who changed your life.

75 Keep your keys in the same place.

76 Ditch the plastic cartons and find a milkman.

80 Mute or leave a WhatsApp group chat.

82 Cook something you’ve never attempted before.

86 Nap.

89 Politely decline invitations if you don’t want to go.

90 If you do go, have an exit strategy (can we recommend a French exit, where you slip out unseen).

92 Don’t look at your phone at dinner.

93 Do that one thing you’ve been putting off.


Can do:

2 On the fence about a purchase? Wait 72 hours before you buy it.

3 Tip: the quickest supermarket queue is always behind the fullest trolley (greeting, paying and packing take longer than you think).

4 Bring fruit to work. Bring fruit to bed!

6 Everyone has an emotional blind spot when they fight. Work out what yours is, and remember it.

8 Send a voice note instead of a text; they sound like personal mini podcasts.

13 Feeling sluggish at work? Try the Pomodoro technique: 25 minutes on, five-minute break, and repeat.

25 Look closely.

31 Ask questions, and listen to the answers.

34 Go for a walk without your phone.

38 Sleep with your phone in a different room (and buy an alarm clock).

46 Read a poem every day. Keep a compendium, such as A Poem for Every Day of the Year, by your bed.

57 Every so often, search your email for the word “unsubscribe” and then use it on as many as you can.

62 Go to bed earlier – but don’t take your phone with you.

64 Dry your cutlery with a cloth (it keeps it shiny).

66 Don’t save things for “best”. Wear them – enjoy them.

68 Think about your posture: don’t slouch, and don’t cross your legs.

71 Switch your phone off on holiday (or at least delete your work email app).

74 Respect your youngers.

79 Ignore the algorithm – listen to music outside your usual taste.

84 Handwash that thing you’ve never cleaned.

87 Learn how to breathe deeply: in through the nose, out through the mouth, making the exhale longer than the inhale.

94 Give compliments widely and freely.

95 Set up an affordable standing order to a charity.

96 Keep a book in your bag to avoid the temptation to doomscroll.

97 Listen to the albums you loved as a teenager.

98 Make a friend from a different generation.


Things to do (hopefully in not too distant future):

9 Keep a bird feeder by a window, ideally the kitchen. It’ll pass the time when you’re washing up.

22 Laugh shamelessly at your own jokes.

24 Start a Saturday morning with some classical music – it sets the tone for a calm weekend.

30 Be polite to rude strangers – it’s oddly thrilling.

39 Send postcards from your holidays. Send them even if you’re not on holiday.

52 Say hello to your neighbours.

55 Learn the names of 10 trees.

56 Call an old friend out of the blue.

58 Buy a newspaper. (Ideally this one.)

59 Always have dessert.

61 Make something from scratch. Works best if it’s something you’d normally buy, such as a dress or a bag.

63 Volunteer. ​

78 Always book an extra day off after a holiday.

83 Join a local litter-picking group.

99 Staying over at a friend’s place? Strip the bed in the morning.


Not applicable:

1 Exercise on a Monday night (nothing fun happens on a Monday night).

5 Consider going down to four days a week. It’s likely a disproportionate amount of your fifth day’s work is taxed anyway, so you’ll lose way less than a fifth of your take-home pay.

7 Plant spring bulbs, even if they’re just in a pot.

10 Always bring ice to house parties (there’s never enough).

11 Get the lighting right: turn off the overhead one, turn on lots of lamps (but turn off when you leave the room).

12 Sharpen your knives.

14 Buy a cheap blender and use it to finely chop onions (it saves on time and tears).

15 Keep your children’s drawings and paintings. Put the best ones in frames.

17 Don’t be weird about how to stack the dishwasher.

19 Take a photo of the tag you are given when leaving your coat in a cloakroom.

20 Can’t sleep? Try a relaxing soak with lavender bath oil before bed.

23 It might sound obvious, but a pint of water before bed after a big night avoids a clanger of a hanger.

26 Set time limits for your apps. Just go to the settings on your smartphone and add a limit – for example, if you have an iPhone turn on Screen Time.

28 Always be willing to miss the next train.

43 If you find an item of clothing you love and are certain you will wear for ever, buy three

48 Buy secondhand.

44 Try taking a cold shower (30 seconds to two minutes) before your hot one. It’s good for your health – both physical and mental.

51 If something in the world is making you angry, write (politely) to your MP – they will read it.

54 Always bring something – wine, flowers – to a dinner/birthday party, even if they say not to.

60 Drop your shoulders.

65 Instead of buying a morning coffee, set up a daily transfer of £2 from a current into a savings account and forget about it. Use it to treat yourself to something different later.

70 Skinny-dip with friends.

77 Rent rather than buy a suit/dress for that forthcoming wedding (even if it’s your own).

81 Learn a TikTok dance (but don’t post it on TikTok).

85 Don’t get a pet/do get a pet.

88 Buy a bike and use it. Learn how to fix it, too.

91 If in doubt, add cheese.

100 For instant cheer, wear yellow.

Monday, January 24, 2022

५. किल्ला (दिवाळी अंक २०२१) (किंमत ४०० रुपये)

ह्या वर्षी मॅजेस्टीकमध्ये अंक घ्यायला गेले तेव्हा किल्ला अजून आला नव्हता. परत जायला जमेल ह्याची खात्री नसल्याने घरी रोजचा पेपर टाकणाऱ्याला आणून द्यायला सांगितलं. हा शहाणपणाचा निर्णय ठरला कारण पुन्हा मॅजेस्टीकमध्ये गेले तेव्हा किल्लाचे सगळे अंक संपले होते. हा अंक घ्यायला लागल्यापासून दार वर्षीचा अंक जपून ठेवलाय कारण कधी काळी हे सगळे किल्ले बघता येतील अशी आशा अजून आहे. बाकी आमच्या इच्छा म्हणजे 'हजारो ख्वाहिशें ऐसी'. असो.

अंकाची सुरूवात अभिजित बेल्हेकर ह्यांच्या बाबासाहेब पुरंदरे ह्यांच्यावरच्या सुरेख लेखाने झालेली आहे. अर्थात हा लेख लिहिला तेव्हा पुरंदरे हयात होते. पण त्यांच्या जाण्याने आपण काय गमावलं आहे ह्याची हा लेख वाचून पुन्हा एकदा जाणीव झाली. भक्तीभावाने देवळात जायचे दिवस माझ्यापुरते संपलेत तरी मंदिरात जायला, तिथल्या मूर्ती, कलाकुसर पाहायला मात्र आवडतं त्यामुळे खजुराहोच्या मार्कंडेश्वर मंदिरावरचा डॉ. गो. बं. देगलूरकरांचा लेख मोठ्या उत्सुकतेने वाचला आणि आवडलाही. लेखासोबत मंदिरातलया काही मूर्तींची सुरेख चित्रंही आहेत. 

वेगवेगळ्या किल्ल्यांबद्दल वाचायला मी नेहमीच उत्सुक असते. त्यामुळे अकोल्याजवळच्या बाळापूरच्या किल्ल्यावर लिहिलेला डॉ. जयंत वडतकर ह्यांचा, सेंट जॉर्ज फोर्टवरचा आनंद गुप्ते ह्यांचा आणि डन्सटाईन केसल वरचा अमित सामंत ह्यांचा हे सगळेच लेख आवडले. 

किल्ल्यांवर वाढत असलेली पर्यटकांची वर्दळ आणि त्यामुळे त्यांचं होणारं नुकसान हा विषय आजकाल सातत्याने चर्चेत आहे. विशेषतः पावसाळ्याच्या दिवसांत हा मुद्दा नेहमीच ऐरणीवर येतो. अंकाचा पुढला भाग ह्यावर विवेचन करतो.  ह्या भागात एकूण ५ लेख आहेत. माझ्या मते दोन्ही बाजू मांडायला २ ते ३ लेख पुरेसे होते. त्यापेक्षा जास्त लेख झाल्याने तेच तेच मुद्दे पुन्हापुन्हा सगळ्या लेखात येतात. तसंच ह्याविषयी कोणतेही ठोस उपाय कुठल्याच लेखात मांडलेले किंवा सुचवलेले नाहीत.

युनेस्कोकडे महाराष्ट्रातलया महत्त्वाच्या १४ किल्ल्यांसाठीचे नामांकन पात्र सुपूर्द केलं गेलंय हे मला माहीत नव्हतं. हे किल्ले जागतिक वारसास्थळांत समाविष्ट होण्याबाबत बरेच वाद सुरु आहेत हेही मला 'जागतिक वारसास्थळे समज गैरसमज' ह्या राजेंद्र शेंडे-आनंद खर्डे ह्यांच्या लेखातून समजलं. ह्यातले बरेचसे गैरसमज दूर करायचं काम हा लेख करतो. हा लेख खरं तर प्रमुख वर्तमानपत्रातून प्रसिद्ध व्हायला हवा. म्हणजे ही माहिती अधिक लोकांपर्यंत पोचेल आणि गैरसमजातून होणारा तसेच आजकाल महाराष्ट्रात कॉमन झालेला 'विरोधासाठी विरोध' हा फालतू असे दोन्ही प्रकार थांबतील. 

व्हिएन्नाच्या प्रसिद्ध दफनभूमीबद्दल लिहिलेला राजीव खांडेकर ह्यांचा लेख वाचून मलाही ही दफनभूमी पाहावीशी वाटतेय :-) हंपी तर अनेक वर्ष माझ्या पाहायच्या ठिकाणांच्या यादीत आहे. त्यामुळे त्यावरचा एड. सीमंतिनी नूलकर ह्यांचा लेख आवडला. काही वर्षांपूर्वी मी व्हॉटसएप वर एका इतिहासावरच्या ग्रुपचा भाग होते तेव्हा सतीचा हात, वीरगळ ह्याबद्दल वाचलं होतं तसंच गधेगाळीबद्दलही वाचलं होतं. ह्या काहीश्या विचित्र शिलालेखांबद्दलचे अनेक पैलू डॉ. मुकुंद कुळे ह्यांनी 'गधेगाळ - एक सामाजिक सांस्कृतिक मागोवा' ह्या लेखात उलगडून दाखवले आहेत. 

लेखाच्या शेवटी असलेले 'मुक्कामी ट्रेक - एक अनुभूती' (संजय अमृतकर), कातळ खोदचित्र (सुधीर रिसबूड) आणि शिवराई (छत्रपती शाहू महाराज) (पुरुषोत्तम भार्गवे) हे लेखही माहितीपूर्ण आहेत. 

Wednesday, January 12, 2022

४. महाअनुभव (दिवाळी अंक २०२१) (किंमत २०० रुपये)

 गेली काही वर्षं महाअनुभवचा दिवाळी अंक घेते आहे. ह्या वर्षीही मॅजेस्टिकमध्ये गेले तेव्हा अनुक्रमणिका चाळून पाहिली. कथा-कविता ह्यांपेक्षाही ज्ञान वाढवणारे लेख असतील असा अंक घेण्याकडे माझा कल असतो. त्या कसोटीत हा अंक पुरेपूर उतरेल असं वाटलं म्हणून विकत घेतला. 

अंक वाचायला घेतला तेव्हा निर्णय योग्य असल्याची खात्री पटली. मुकुंद कुलकर्णींचा त्यांच्या करोना आजाराविषयीचा लेख वाचून त्यांचं  कौतुक वाटलं. साधं डोकं दुखलं तर आपण किती बेचैन होतो. पण करोनातून बरं होऊन म्युकरमायकोसिसमुळे कवटीचा काही भाग काढून टाकण्याचं ऑपरेशन करावं लागलं त्या सर्व काळाचं वर्णन त्यांनी किती सहजतेने केलं आहे. विनोदबुद्धी शाबूत असल्यानेच ते ह्यातून सहीसलामत बाहेर पडले असंच वाटलं. सुचिता पडळकर ह्यांचा मधमाश्या पालनावरचा लेख वाचून त्यांच्या चिकाटी ची दाद द्यावीशी वाटली. मधमाश्या पालनाबद्दल खूप मनोरंजक माहिती मिळाली. 

चित्रकला हा माझ्या शाळेतल्या नावडत्या विषयांपैकी एक कारण त्यात अजिबात गती नव्हती. ज्यांना देवाने चित्र काढायची देणगी दिली नाही त्यांचा वेळ ह्या वर्गात फुकट का घालवतात असं मला तेव्हा वाटायचं आणि आजही माझं तेच मत आहे. पण लोकसत्तात गेले वर्षभर सुभाष अवचट चालवत असलेलं सदर मी आवडीने वाचलं. त्यामुळे त्यांचा 'सेल्फ पोर्टेट' वरचा लेख आवर्जून वाचला. डॉ. शंतनू अभ्यंकर ह्यांचा 'जन्मरहस्याची जन्मकहाणी' हा लेख मानवी जीवाची वाढ कशी होते हे साध्या सोप्या शब्दात समजावून देतो. ही प्रक्रिया किती गुंतागुंतीची असते ते वाचून अवाक व्हायला होतं. वर्षानुवर्षं हे चक्र अविरत चालू राहण्यामागे कुठली शक्ती असेल असाही विचार मनात येतोच. राजकारण - मग ते देशांतर्गत असो वा विदेशी - हा मला एक अतिशय इंटरेस्टिंग विषय वाटत आलाय. त्यामुळे निळू दामलेंचा अँगेला मर्केलवरचा लेख फार आवडला. 'द वायर' ह्या न्यूज पोर्टलबद्दल माहीत नव्हतं. ती माहिती नितीन ब्रम्हेच्या लेखातून मिळाली. हे पोर्टल चेक करून सबस्क्राईब करायला आवडेल. 

'माणसं' विभागातले लेखही उत्तम. पैकी एगथा ख्रिस्ती माझ्या आवडत्या लेखकांपैकी एक. तिच्यावर राजेश्वरी देशपांडे ह्यांनी लिहिलंय. डिआन अरबसबद्दल कधी ऐकलं नव्हतं. ती माहिती नितीन दादरावाला ह्यांच्या लेखातून मिळाली. पॉल सॅलोपेकचं नाव ऐकलं नव्हतं त्यामुळे अश्मयुगीन मानवाच्या स्थलांतराच्या वाटेवरून तो करत असलेल्या प्रवासाचीही काही माहिती नव्हती. https://www.nationalgeographic.org/projects/out-of-eden-walk/ वर जमेल तसं ह्याबाबत वाचणार आहे. जग फिरायचं स्वप्न आता स्वप्नच राहतंय का काय अशी शंका आजकाल येते. पण देवाजीच्या कृपेने संधी मिळालीच तर ह्या लेखात उल्लेख केलेली स्थळं - रिफ्ट व्हॅलीतलं गोना (जिथे २६ लाख वर्षांपूर्वीची उपकरणं सापडली आहेत), जॉर्डनमधलं घोर-अल-साफी (जगातली सगळ्यात कमी उंचीवरची जागा आणि तिथली पाचव्या शतकातली मॉनेस्ट्री) आणि वादी -अल -रमचं वाळवंट, वादी -हाफीर, वादी - नातुफ अझरबैजानमधलं गोबुस्थान नेशनल पार्क, खिवा-बुखारा-समरकंद ही शहरं, रेशीम कारागिरांचं मार्गिलन गाव - त्या यादीत जाऊन बसली आहेत.

'ललित' मधले सगळे लेख छान आहेत. कथा विभागातल्या रन -आउट (प्रदीप चंपानेरकर) आणि पॉपअप (मेघश्री दळवी) आवडल्या. गंगोचं पोर (भीष्म सहानी) आणि डान्स बार (मानसी) जराश्या चाळलया तेव्हा ट्रॅजेडी वाटल्या. अश्या कथा वाचायला नको वाटतात म्हणून स्किप केल्या. 

Wednesday, December 29, 2021

३. माझा (दिवाळी अंक २०२१) (किंमत १५० रुपये)

 'एबीपी माझा' हे एक न्यूज चॅनेल आहे हे माहीत होतं. पण त्यांचा दिवाळी अंक असतो हे माहीतच नव्हतं. त्या उत्सुकतेपोटी उचलून पाहिला तेव्हा लक्षात आलं की हा त्यांचा पहिलाच दिवाळी अंक आहे. कुठल्याही दिवाळी अंकांचा अगदी पहिला इश्यू वाचायची माझी ही पहिलीच वेळ :-) अनुक्रमणिका चाळली तेव्हा लेख इंटरेस्टींग वाटले म्हणून विकत घेतला. म्हटलं आवडला तर पुढल्या वर्षीही  घेऊ. न आवडला तर १५० रुपये गंगार्पण.

प्रामाणिकपणे सांगायचं तर पहिलाच लेख - नागराज मंजुळे ह्यांचा अमिताभवर लिहिलेला - मला फारसा आवडला नाही. अर्थात to be fair, त्यामागे मला मुळात कोणत्याही अभिनेता किंवा अभिनेत्रीबद्दल 'fan' म्हणावं एव्हढं आकर्षण कधीच नव्हतं हे कारणही असेल. "माणसासारखी माणसं ती" हे माझं एकूणच मत. त्यातून 'मला अभिनयातलं फारसं कळत नाही' हे मान्य करूनही मी असं म्हणेन की बच्चनचा अभिनय मला बराचसा एकसुरी वाटत आलेला आहे.  त्यामुळे हा लेख मी वाचला आणि सोडून दिला.

त्यामानाने 'महाराष्ट्राच्या समृद्धीचा महामार्ग' हा टीम एबीपी माझाने नागपूर ते मुंबई समृद्धीचा महामार्गावर लिहिलेला लेख आणि 'उद्याच्या महाराष्ट्रासाठी' ही  सरिता कौशिक हयांनी घेतलेली नितीन गडकरींची मुलाखत दोन्ही मला अधिक भावले. पैकी गडकरी हे बीजेपीचे असले तरी मला त्यांच्याबद्दल कौतुक आहे. 'मी बरा आणि माझं काम बरं' ही त्यांची वृत्ती मला फार आवडते. कधी कोणाबद्दल वादग्रस्त विधान नाही, राणा भीमदेवी घोषणा नाहीत की 'आपला तो बाब्या, दुसऱ्याचं ते कारटे' छाप आरोप नाहीत. ह्या छोटेखानी लेखातही त्यांच्या ह्या स्वभावाचं प्रतिबिंब पडतंच. 'भाडिपा' हे नाव वाचून आधी मी बरीच दचकले होते. पण नंतर मात्र हे युट्युब चॅनेल माझं आवडीचं झालं - विशेषत: Inside Someone's House आणि 'आई आणि मी' हे दोन चॅनेल्स. त्यामुळे ह्या चॅनेलच्या जन्माविषयीचा ओंकार जाधव ह्यांचा लेख फार आवडला.

'अस्वस्थता @ 75' हा सुहास पळशीकर ह्यांनी लिहिलेला लेख भारताच्या ७५ वर्षांच्या स्वातंत्र्याची परखड मीमांसा करतो. लेखाच्या सुरुवातीला 'भारत माझा देश आहे' ही प्रतिज्ञा लिहिलेल्या फोटोला घातलेला हार आणि समोर लावलेल्या उदबत्त्या देशाच्या आजच्या स्थितीवर अचूक भाष्य करतात. ह्या फोटोची कल्पना ज्याची / जिची त्या व्यक्तीला माझा सलाम. भारताच्या आत्म्यासाठीची लढाई आपण अजून लढतोय हे हा लेख वाचून पुन्हा एकदा प्रकर्षांने जाणवलं. 

हिंदी चित्रपटसृष्टीतून करियरला सुरुवात करणाऱ्या मयुरी कांगोने गुगल जॉईन केलं तेव्हा इतरांसोबत मलाही आश्चर्य वाटलं होतं. कारण आजवरचा इतिहास पहाता ३-४ चित्रपटात काम करायचं आणि मग एखाद्या बिझनेसमन अथवा एनआरआयशी लग्न करून परदेशात स्थायिक व्हायचं अशी ही नायिकांची मळलेली वाट होती. ती  सोडून ही करियर वुमन झाली म्हणून तिचं कौतुकही वाटलं होतं. 'Bollywood ते Google' ह्या लेखात तिच्या ह्या प्रवासाबद्दल वाचायला मिळेल असं वाटलं होतं. पण तिने जास्त करून इंटरनेटचा वापर आणि त्यामुळे निर्माण झालेल्या संधी ह्यावर लिहिल्याने थोडा भ्रमनिरास झाला. 

चित्रपट आणि नाटक हे आवडीचे विषय असल्याने 'मातीतल्या गोष्टींचा सिनेमा' हा चैतन्य ताम्हाणेचा लेख आवडला. 'वाडा चिरेबंदी 'पाहिलं होतं आणि आवडलंही होतं. त्याचे पुढले २ भाग झेपतील की नाही ह्याची खात्री नसल्याने पाहिले नाहीत. तेव्हा 'वाड्यात माझं आतडं गुंतलंय' हा वाडा trilogy चे दिग्दर्शक चंद्रकांत कुलकर्णी हयांनी लिहिलेला लेखही प्रचंड आवडला. पुढेमागे 'त्रिनाट्यधारा' झालीच तर बघणार हे नक्की. मग पुढले काही दिवस डोक्याला भुंगा लागला तरी चालेल. 

'संवेदनांच्या मुळाशी' विभागात हृषीकेश जोशी, वैभव मांगले, वैभव तत्त्ववादी आणि संकर्षण कर्हाडे ह्या चौघांच्या जन्मगाव ते मुंबईत येऊन कलाकार होण्याच्या प्रवासावरचे लेख समाविष्ट आहेत. पैकी हृषीकेश जोशी सोडल्यास बाकीचे तिघे कोण आहेत हे ठाऊक होतं. एक माणूस म्हणून आणि एक कलाकार म्हणून एखाद्याला घडवण्यात माणसाचे बालपणीचे अनुभव किती मोलाची कामगिरी बजावतात हे पुन्हा एकदा जाणवलं. हे सगळे मुंबईबाहेरून आलेले असल्याने त्यांची मुंबईबद्दलची निरीक्षणं वाचून मुंबईतच जन्माला येऊन लहानाची मोठी झालेल्या मला खूप मजा वाटली. 

'सहा खंडांत दोन ध्रुवांवर' हा विक्रम पोतदार ह्यांच्या wildlife photography ची माहीती देणारा लेख, 'विषमतेचे राजकारण' हा पी. साईनाथ ह्यांचा १९९१ मध्ये भारतात झालेल्या जागतिकीकरणाच्या यशापयशाची चिकित्सा करणारा लेख, आल्बर्ट आईनस्टाईनच्या खाजगी आयुष्यावर लिहिलेला निरंजन घाटे ह्यांचा लेख,  आणि 'अन्नपूर्णा प्रसन्न' हा पुण्याच्या गिरीप्रेमी संस्थेच्या गिर्यारोहकांनी 'अन्नपूर्णा - १' ह्या शिखरावर केलेल्या यशस्वी चढाईवरचा लेख वेगळीच माहिती देऊन गेले. 

लोकसत्ता दिवाळी अंकावरच्या पोस्टमध्ये म्हटल्याप्रमाणे कविता हा माझा प्रांत नव्हे. त्यामुळे त्या सेक्शनला माझा पास. कथांचीही तीच गत. 'परत आल्यावर' ही सानिया ह्यांची कथा फारशी आवडली नाही. प्रवीण बांदेकर गेले वर्षभर लोकसत्ताच्या वीकएन्ड पुरवणीत जे सादर लिहीत होते ते फार आवडलं होतं त्यामानाने त्यांची 'शतखंडित' ही कथा कळलीही नाही आणि त्यामुळे आवडलीही नाही. 'हॅपी बर्थडे' ही  राजीव तांबेंची कथा सुखांत केली नसती तर भयकथा म्हणून अधिक परिणामकारक झाली असती असं वाटून गेलं. 

एकुणात काय तर पुढल्या वर्षी घ्यायच्या अंकांच्या यादीत माझाचा अंक नक्की असेल.