Personal History – Katharine Graham

Our Iceberg Is Melting - John Kotter

Leadership Is Half The Story - Samantha Hurwitz

Voices Of The Talking Stars - Madhuja Mukerjee

Bhopal Connections - Shaharyar Muhammad Khan


Collusion: Secret Meetings, Dirty Money And How Russia Helped Donald Trump Win - Luke Harding

Fire And Fury: Inside The Trump White House - Michael Wolfe

Beethoven Among The Cows - Rukun Advani

Neighbors: The Destruction Of The Jewish Community In Jedwabne, Poland - Jan T. Gross

A Small Town Near Auschwitz: Ordinary Nazis And The Holocaust - Mary Fulbrook

7. दुर्गांच्या देशातून (दिवाळी अंक २०१७)

गेली १-२ वर्षं महाराष्ट्रातल्या गड-किल्ल्यांबद्दल मला जरा उत्सुकता वाटू लागली आहे. तसं पाहायला गेलं तर प्रतापगड, सिंहगड आणि रायगड हे तीन किल्ले पाहिलेत. पण ती नुसतीच पायपीट होती. त्यात किल्ल्याविषयी, त्याच्या इतिहासाविषयी जाणून घ्यायचा मी प्रयत्न केलाच नव्हता. डोळसपणे पाहणं नव्हतंच मुळी ते. आता हे लक्षात आलं आहे तर निदान चढायला सोपे असे काही किल्ले पाहून यावेत अशी फार इच्छा असली तरी त्याबाबत सध्या तरी काही ठोस पावलं उचललेली नाहीत. तशी संधी मिळेस्तोवर निदान त्याबद्दल काही वाचावं अश्या उद्देशाने 'किल्ला' आणि 'दुर्गांच्या देशातून' हे अंक दर दिवाळीला आवर्जून घेतेय. ही पोस्ट 'दुर्गांच्या देशातून' च्या २०१७ च्या अंकाबद्दल.

अंकात एकूण २६ लेख आहेत. पैकी 'वॉकिंग ओन द एज' ह्या मोहिमेबद्दल आधीच्या एका अंकात वाचलं असल्याने त्यातून नवं असं फारसं हाती लागलं नाही. ‘विदर्भाची दुर्गसंपदा' हा लेख खूप माहितीपूर्ण पण थोडा रुक्ष वाटला. संदर्भसूची म्हणून मात्र तो फार उपयोगी आहे. ‘५७ व्या वर्षातला विक्रम' लेखकाच्या आत्मप्रौढीमुळे वाचताना कंटाळवाणा झाला. ५७ व्या वर्षी ४० दिवसात ५१ किल्ले पाहणं कौतुकास्पद आहे पण कोणी स्वत:ची टिमकी फार वाजवली की माझं अत्यंत प्रतिकूल मत होतं त्या व्यक्तीबद्दल. लेख वाचताना असंही वाटून गेलं की नुसता विक्रम करायच्या हव्यासापोटी किल्ल्याला भोज्ज्या करून येणं हे त्याच्यावर अन्याय करण्यासारखं आहे. असो. ज्याचा त्याचा दृष्टीकोन. काही वर्षांपूर्वी एव्हरेस्टवरचा लेख वाचून निदान बेस केंपपर्यंत तरी जाऊन यावं अशी एक अशक्य इच्छा माझ्या मनात आहे. पण हिमालयातली मोहीम म्हणजे काय चीज आहे ते 'माझं अधुरं स्वप्न – एव्हरेस्ट' ह्या लेखावरून पुन्हा एकदा प्रकर्षाने जाणवलं. Historic Forts Of Goa हा लेख इंग्रजीत असण्याचं प्रयोजन कळलं नाही पण ह्या निमित्ताने गोव्यात किल्ले आहेत हे कळलं. ‘पन्हाळा ते राजगड व्हाया विशाळगड' वाचून पन्हाळा ते विशाळगड हा प्रवास आपणही केला पाहिजे असं वाटू लागलंय. हजारो ख्वाहिशे ऐसी......

‘भीमाशंकरच्या जटात आणि नाणेघाटाच्या ओठांत' वाचून घाटवाटाबद्दल मस्त माहिती मिळाली. इतिहासाच्या पुस्तकातून लाल महालातल्या नामुष्कीनंतर शाहिस्तेखान गायब झाला होता. त्याच्या बंगालमधल्या कारकिर्दीबद्दल 'शाहीस्ताखानाने बांधलेला लालबाग दुर्ग' मधून सुरेख माहिती मिळते. ‘इतिहासमय आगळावेगळा फेसबुक समूह' वाचून '’इतिहासाच्या पाऊलखुणा' हा ग्रुप जॉईन करायला तरी फेसबुकवर अकाऊंट ओपन करावा का असा प्रश्न पडला. एकाइतिहासविषयक व्होट्सप ग्रुपचा भाग असल्याने डॉ. श्रीदत्त राऊत ह्यांच्याबद्दल ऐकलं होतं. पण किल्ल्यांच्या सफाईचं काम किती जिकिरीचं असतं ते ‘दुर्गसंवर्धनाचा किमयागार' वाचून कळलं. आपल्या देशात इतिहासाविषयी किती अनास्था आहे हे वाचून खेद वाटतोच. ‘ट्रेकिंगवरील अपघातांवरचे प्रथमोपचार' हे लेख प्रत्येक भटक्याने वाचावा असाच.

'छत्रपती शिवराय आणि आरमार', ‘शासकीय भूमिकेतून दुर्गसंवर्धन', ‘शिवराईचा प्रवास', ‘अकोल्याची दुर्गभ्रमंती', ‘सिधोजीराव निंबाळकरांची पराक्रमगाथा', ‘चालुक्यांची राजधानी कल्याणी', ‘स्कीची यशोगाथा', ‘मावळातील दोन पहारेकरी', ‘अतिकठीण चढाईचा मनसंतोषगड', ‘तीन प्रसिद्ध किल्ले - भास्करगड, हर्षगड, अंजनेरी', 'प्रस्तरारोहणाचे शास्त्र', 'इंदापूरची मालोजीराजांची गढी' हे लेखही चांगली माहिती देतात. ’कविता' ह्या साहित्यप्रकारात फारसं गम्य नसल्याने अंकाच्या शेवटी असलेल्या दोन कवितांबद्दल काही मत बनवता आलं नाही.

‘प्रवास शिवरायांच्या पालखीचा' ह्या लेखाचं अंकातलं प्रयोजन कळलं नाही. प्रत्यक्ष पालखी नेतानाचे अनुभव लेखात नाहीतच, नुसतं ह्या कामी ज्यांची मदत झाली त्यांचा उदोउदो आहे.

प्रस्तावनेतून हा अंक सहावा असल्याचं कळलं. तसंच महाराष्ट्रात आता दुर्गभ्रमंतीविषयी पुरेशी जागृती झाल्याने हा अंक काढायचं प्रयोजन फारसं उरलं नाही, त्यामुळे कदाचित हा शेवटचा अंक असू शकेल असंही म्हटलं होतं. अंक काढणं ही जिकिरीची बाब आहे म्हणून अंक काढणार नसतील तर कबूल आहे. पण केवळ दुर्गभ्रमंती आता दुर्लक्षित राहिली नाही म्हणून अंकाचं प्रयोजन नाही हे कारण पटत नाही. उलट ज्यांना नव्याने ह्या क्षेत्रात आवड उत्पन्न झाली आहे अश्यांसाठी तरी हा अंक निघायलाच हवा. आशा आहे की ह्या वर्षीच्या दिवाळीला सुध्दा हा अंक मिळेल.

Supernatural, S13, E11

For a moment there, I felt as if I was watching an episode of ‘Criminal Minds’ or ‘CSI’. A lone female stopping at a lonelier gas station, creepy cashier, creepier patrons, the car breaking down in the middle of nowhere and a hooded figure kidnapping the woman. Hell, I half-expected the passing truck to reverse and stop at some distance from the girl. :-)

I should have known Agent Clegg was bad news. The FBI agents are always shown to be guarding their turf with fanatical zeal. This one was way too co-operative. And an online market for human body parts sounds rather ‘out-there’, doesn’t it? Agent Mulder would have loved it. Not sure why vampires should be capable of getting cured only if they haven’t bitten anyone yet. Did Buffy and the gang know about this? How about the folks from the Underworld? Seriously, vampires and werewolves have become garden variety monsters now. I hope there aren’t any more episodes featuring them.

Why is Sam so miserable now? Is Kaia’s death weighing on his conscience? Surely she is not the first to die on their watch. Or is this the writers’ way of signalling that the show’s end is in sight? I wouldn’t be surprised if that were the case. The story has been told umpteen number of times. Maybe it is time to lay the monsters to rest. For good.

Supernatural, S13, E10

An all-women group of monster-hunting damsels to the rescue of the dudes in distress! I love it. Looks like the Winchesters didn’t mind it either. Wonder what would have been their reaction if they had been Indians. Guess they would have claimed all the weapons after being dragged out of the Bad Place :-)

But they shouldn’t have left Kaia’s body back there. This isn’t like the Winchesters. I am glad, though, that Claire has seen where she was going wrong. It could be the only positive thing to come out of this sorry saga.

Does anyone else out there feel that the writers have kind of lost the plot since returning after the Christmas and New Year break?

6. भवताल (दिवाळी अंक २०१७)

हा अंक मी आधीच्या दिवाळीत घेतला होता की नाही ते आता आठवत नाही. पण मेजेस्तिक बुक दालनात अंक बघायला गेले असताना हा दिसला, इंटरेस्टिंग वाटला म्हणून विकत घेतला. अंकासोबत एक छोटी बाटली होती त्यात काही बिया दिसत होत्या. अंक वाचायला घेतला तेव्हा त्याचा उलगडा झाला. बाटलीत ५ प्रकारच्या बिया दिलेल्या होत्या - अश्वगंधा, आवळा, गुंज, आपटा आणि बहावा. पैकी सध्या अश्वगंधा आणि बहावा लावायचं ठरवलं आहे.

तरआता अंकाबद्दल. भवतालचे अंक पर्यावरण ह्या विषयाशी निगडीत असतात. ह्यावेळचा अंक 'देवराई' ह्या विषयावर. देवराई म्हणजे देवाच्या नावाने राखून ठेवलेलं जंगल. ह्या देवराईतली फुलं, फळंच काय पण जमिनीवर पडलेल्या काटक्यासुध्दा कोणी घरी न्यायच्या नाहीत असा पूर्वापार चालत आलेला दंडक. अर्थात आजच्या युगात तो पाळला जातोय क्क्चीतच. अंकात देशोदेशीच्या देवराया, त्यातली वनस्पती, प्राणी, पक्षी ही विविधता, तिथली देवळं, देवरायांबद्दल प्रचलित कथा, देवरायांचं मानवी जीवनाच्या बाबतीत असलेलं अनन्यसाधारण महत्त्व, त्यांची सध्याची भारतातली स्थिती, ती सुधारण्यासाठी होत असलेले प्रयत्न ह्याविषयीचे लेख अंकात आहेत.

खरे तर हे सगळेच लेख खूप माहितीपूर्ण आणि वाचनीय आहेत. पण मला खास आवडलेले लेख म्हणजे देशोदेशीच्या देवराया, भारतवर्षातील देवराई साम्राज्य, सह्याद्रीतल्या देवराया, सांस्कृतिक वारसा, लोककथा, समृद्ध वनश्री वारसा, प्राणी-पक्षी वैभव, पुरातत्त्वीय वैभव, देवाडोहाचं वास्तव, एक तरी राई अनुभवावी आणि देवराई डायरी.

ह्या अंकातून भटकंतीची खूप ठिकाणं सापडली. बोन्दीर (सोनाळचा म्होबाचो गुणो परिसरातून म्हादई ओलांडून करंझोळमधल्या काजरे घाटीमार्गे कृष्णापूरला जाताना डाव्या बाजूला लागतं), साटेरी , कोदाळ आणि दरोडे गावातल्या देवराईतली साटेरी, केलबाय, ब्राह्मणी ही मंदिरं, कुडशेच्या देवारेतली गडल्क्ष्मी, पर्गे (बेळगाव-पणजी ह्या चोलीघाटमार्गे जाणाऱ्या रस्त्यावर वाटेत लागतं) गावातल्या सातेरी मंदिराचे अवशेष आणि ब्राह्मीलिपीतला पुरातन शिलालेख, कोपार्डेच्या (सत्तरी ह्या उत्तर गोव्यातल्या तालुक्याचं वाळपई ह्या मुख्यालयापासून ३ किमी अंतरावर) ब्राह्मणीमायेची देवराई नेत्रावळी अभयारण्यात येणाऱ्या सांगेतल्या वर्ले गावातली भूपपान्न (जलमी देव मंदिराचे अवशेष, सप्तलिंगेश्वर, वेताळ आणि अश्वारूढ पाईक देवांच्या मूर्ती), पाईका पान्न, सिया पुरुष पान्न, काणकोणमधल्या गावडोंगरीत सातुरली इथे पापकाची मूर्ती असलेली पान्न, तायडे (तांबडी सुर्लाच्या महादेव मंदिराकडे जाताना डावीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर)मधल्या ब्राह्मणी रास मधल्या महिषसूर मर्दीनीच्या मूर्ती, खाचकोण (साकोर्डाला जायच्या वाटेवर डाव्या बाजूला) मधली देवराई, खोतोडे ग्रामपंचायत क्षेत्रातल्या शेळप-बुद्रुक गावाची देवराई, हेवाळे (तिळारी खोर्यात नदीच्या डाव्या बाजूला) मधली सातेरीती देवराई, ह्याच खोर्यातल्या केर, मोर्ले, घोटगेवाडी, परमे गावातल्या देवराया, हनुमंतगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या फुकेरी घारपीतल्या देवराया, पारगड किल्ल्याजवळच्या वाघोत्रे गावातली राई, संगमनेर जवळच्या पेमगिरी किल्ल्यातला मोठा वटवृक्ष, आजरा तालुक्यातल्या शिरसिंगे इथला गोठणदेव, चंदगडमधली इब्राहमपुरची जैन मंदिरं, चांदूर (अमरावती) इथलं पिराबाबाचा तरोडा हे ठिकाण. खरं तर ही सगळी ठिकाणं कुठे आहेत काही माहित नाही पण शोधून काढेन आणि जाऊन येईन एव्हढं नक्की.

देवराईबद्दल इतकं वाचलंय तर एकापेक्षा जास्त देवराया अनुभवायच्याच हे ठरवलंय :-)