३. महा अनुभव (दिवाळी अंक २०२५) (किंमत रुपये २५०)

'महा अनुभव' च्या ह्या वर्षीच्या दिवाळी अंकाच्या सुरुवातीला सुहास पळशीकर ह्यांचा लेख आहे. त्यांचं वृत्तपत्रातलं लिखाण मी वाचलंय. पण खरं सांगायचं तर लेखाच्या 'ज्ञानव्यवहारांवरील आक्रमण' ह्या शीर्षकाने मला बुचकळ्यात टाकलं. मराठी असूनही एव्हढं मराठी मला झेपण्यापलीकडलं. क्लिष्ट का होईना पण मराठी शब्दच वापरायचे हा आग्रह (का दुराग्रह!) संपादकांचा का लेखकाचा ते कळायला मार्ग नाही. पण मला भाषेचा सार्थ अभिमान असूनही असं म्हणावंसं वाटतं की अर्थ समजण्यास अडचण येणार असेल तर मराठीऐवजी मूळ इंग्रजी शब्द वापरायला हरकत नसावी. शेवटी भाव समजणं महत्त्वाचं. असो. एकंदरीत आजच्या काळातल्या  ज्ञान, अभ्यास, व्यासंग, संशोधन इत्यादी गोष्टींवर जे आक्रमण होऊ लागलं आहे, मेंदू बाजूला ठेवून फॉरवर्ड होईल त्यावर विश्वास ठेवायची जी वृत्ती बोकाळली आहे त्यावर हा लेख विस्ताराने भाष्य करतो. तरीही क्लिष्ट मराठी शब्द टाळता आले असते आणि लेख थोडा अधिक आटोपशीर करता आला असता असं वाटलं.

मीडियामध्ये आफ्रिकन देशांबद्दल फारसं लिहून येत नाही. आणि त्याबद्दल मुद्दाम काही जाणून घ्यावं इतका वेळ आणि उत्साह नसतोच आपल्याकडे. ह्या देशांचा इतिहास आणि सध्या तिथे काय चाललंय ह्याबद्दलचा मोहन द्रविड ह्यांचा लेख वाचनीय आहे. 

पुरातत्त्वशास्त्र हा माझ्या उत्सुकतेचा विषय राहिलेला आहे. 'अर्ली इंडियन्स' ह्या टोनी जोसेफ ह्यांच्या पुस्तकाचा उल्लेख वाचून वाचायच्या पुस्तकांच्या यादीत हे नाव टाकतेय. तूर्तास भारतीय म्हणजे कोण, कुठून आले आणि कसे अश्या प्रश्नांचा उहापोह करणारी त्यांची ह्या अंकातली मुलाखत डोळे उघडणारी आणि खूप रंजक माहिती देणारी. 

काय खावं आणि काय खाऊ नये ह्याबद्दल आजकाल सगळीकडे लिहून येत असतं. त्यात बऱ्याचदा विसंगत माहिती असते. आणि त्यामुळे सर्वसामान्य माणूस गोंधळून जातो. ह्यात एक sane voice म्हणता येईल अश्या ऋजुता दिवेकर. त्यांच्या ह्या विषयांवरच्या मतांवर लिहिलेला राजेश्वरी देशपांडे ह्यांचा लेख आपल्या आहाराविषयी जागरूक असणाऱ्या सर्वानी वाचण्यासारखा. अभिजित बेनर्जी ह्यांनी खाद्यसंस्कृतीवर दोन पुस्तकं लिहिली आहेत हे मला ह्या लेखातून समजलं.

मारुती चितमपल्ली ज्यांना माहीत आहेत त्यांना माधवराव पाटील हे नावसुद्धा परिचयाचं असणार. माझ्याही होतं. त्यांच्या आयुष्यावर विस्ताराने लिहिणारा रवींद्र रुक्मिणी पंढरीनाथ ह्यांचा लेख वाचून ह्या कुटुंबाला भेटून यायला हवं असंच वाटतं. 

भारतीय रागसंगीत आपुलकीने शिकणाऱ्या परदेशी मंडळींबद्दल वाचून आपल्याला ह्याबाबत काहीच माहिती नाही ह्याचं पुन्हा एकदा वैषम्य वाटलं. 'मी पाहिलेला संघ' हा मुकुंद कुलकर्णी ह्यांचा लेख वाचून कुठल्याही शाखेत पाय न ठेवताही आपलं संघाविषयी मत योग्य आहे ह्याची खात्री पटली. अर्थात सध्याचा संघ पाहता एकनाथ रानडे ह्यांच्यासारखी विचारसरणी असणारे लोक कधीकाळी संघात होते ह्याचंच आश्चर्य वाटलं. सायबर फ्रॉड ह्याबद्दल, बिहार, झारखंड इथल्या sophisticated cells वर बरंच काही लिहून आलंय. तरी रवी आमले ह्यांचा ह्यावरचा लेख चक्रावून टाकतोच. 

'परबची अजब कहाणी' ही  मुकुंद प्रभुदेसाई ह्यांची कथा आवडली पण श्याम मनोहर ह्यांची 'एका गुंडाची आत्महत्या आणि जीवनाची गोष्ट' ही कथा पूर्णपणे डोक्यावरून गेली. मेघश्री दळवी ह्यांच्या ३ भविष्यवेधी कथा आवडल्या. रॉय किणीकरांचं अप्रकाशित साहित्य मला तरी झेपलं नाही.

एकूणात मनोरंजन आणि बौद्धिक खाद्य दोन्हीचा खुराक अंकातून भरपूर मिळाला :-)

Early Indians - Tony Joseph

Chhaunk - Abhijit Banerjee

Cooking to save your life - Abhijit Banerjee

२. लोकप्रभा (दिवाळी अंक २०२५) (किंमत रुपये ५०)

आजकाल कुठलाही Apocalyptic म्हणजे जगाच्या विध्वंसावरचा चित्रपट पाहायचं मी सोडून दिलंय. जगाच्या कानाकोपऱ्यात जे चाललंय ते पाहून हा भविष्यकाळ फार दूर नाही अशी भीती वाटते.

लोकप्रभाच्या अंकातील सुरुवातीचाच 'निकोबार बांधता येईल?' हा लेख वाचून ह्या विनाशाची सुरुवात आपल्या देशापासूनच होतेय का काय अशी भीती वाटायला लागली आहे. किती उच्चकोटीचे बिनडोक निर्णय कुठलंही सरकार घेऊ शकतं हे हा लेख वाचून कळतं. प्रवाळ मूळ ठिकाणापासून उखडून काढून दुसरीकडे लावायची ही योजना वाचून तर डोक्याला हात लावावासा वाटला. उत्तराखंडमध्ये ह्या विकासाच्या हव्यासापायी ओढवलेला विनाश पाहूनही ही योजना रेटली जात असेल आणि त्याला विरोध होत नसेल तर आणखी काय बोलणार? मन फार उदास झालं हे वाचून. 'युध्दस्य कथा न रम्या' हा लेख वाचून हीच भावना झाली. दोन महायुद्धातला विनाश पाहूनही आपण माणूस म्हणून शहाणे झालो नाही. आपल्यासारख्याच हाडामांसाच्या माणसांना मारताना, त्यांचा छळ करताना आपल्याला काहीही वाटत नाही. माणूस म्हणून हा आपला पराजय आहे. 

बुद्धिबळ हा खेळ खेळणाऱ्या लोकांबद्दल मला खूप आदर वाटतो. रिटायर्ड झाल्यावर मजा म्हणून का होईना पण हा खेळ शिकावा हे यादीत आहे. त्यामुळे दोमाराजू गुकेशवरचा लेख उत्सुकतेने वाचला आणि आवडला. नक्षलवादी चळवळीवरचा देवेंद्र गावंडे ह्यांचा लेख ह्या समस्येचा इतिहास, वर्तमान आणि भविष्य सांगतो. ७/११ च्या मुंबईतल्या बॉम्बस्फोटांवरचा निशांत सरवणकर ह्यांचा लेख ह्या घटनेचा सविस्तर उहापोह करतो. 

ईशान्य भारत पाहून यायचा ही इच्छा अनेक वर्षांपासून आहे. त्यामुळे मणिपूरच्या बराक नदीवरचा लेख आवडला. चिनी स्त्रियांनी एकमेकांत संपर्क साधण्यासाठी विकसित केलेल्या प्राचीन नु  शू लिपीवरचा लेखसुद्धा खूप मनोरंजक आहे. डॉ. उज्ज्वला दळवी ह्यांनी 'रंग' ह्या सामान्य विषयावर खूप मस्त माहितीपूर्ण लेख लिहिला आहे. रंगांधळेपणाबद्दल वाचलं होतं. पण त्याची शास्त्रीय माहिती ह्या लेखात खूप सोप्या पद्धतीने दिली आहे. रंग सृष्टीत नसून आपल्या दृष्टीत असतात त्यामुळे एकच रंग दोन लोकांना वेगळा दिसू शकतो हे वाचून खरंच अवाक झाले. डॉक्टरी पेशातल्या लोकांनी अधिक लिहिलं पाहिजे. मग वैद्यकशास्त्र सामान्य जनतेलाही परिचयाचं होईल. दिवंगत डॉ. शंतनू अभ्यंकर ह्यांची ह्या निमित्ताने आठवण झाली. अशाच एका दिवाळी अंकात त्यांनी गर्भारपणावर खूप सोप्या भाषेत माहिती दिली होती. 

आशुतोष उकिडवे ह्यांचा विदेशातील मेट्रोवरचा लेख छान आहे. मल्याळममधल्या पहिल्या चित्रपटाच्या नायिकेबद्दलचा, पी. के. रोझीवरचा लेख, दखनी भाषेवरचा डी. के. शेख ह्यांचा लेख, फुलपाखरांवरचा सृष्टी अजय देशपांडे ह्यांचा लेख एरव्ही आपल्या वाचनात येणार नाहीत अश्या विषयावरची माहिती देतात. डॉ. राधिका टिपरे ह्यांचा गोठणगावाच्या वाघिणीवरचा छोटा लेख आवडला. त्यांनी अधिक विस्ताराने लिहायला हवं होतं.

'जत्रा' ह्या कथेतली चित्रं पाहून ती बालकथा असेल असं वाटलं होतं पण ती शोकांतिका निघाली आणि मन आणखी उदास करून गेली :-( 

Jairam Ramesh’s ‘To the Brink and Back'

Montek Singh Ahluwalia’s ‘Backstage'

Rakesh Mohan’s ‘India Transformed’

C Rangarajan’s ‘Forks in the Road: My Days at RBI and Beyond’

Prof. Suresh Tendulkar and Prof. Bhavani’s ‘Understanding Reforms: Post 1991 India’ 

‘Strictly Personal’ by Daman Singh

१. लोकसत्ता (दिवाळी अंक २०२५) (किंमत रुपये २००)

खरं तर ह्या वर्षीच्या अंकात एआय वर स्वतंत्र विभाग आहे हे अंकाच्या जाहिरातीत वाचून अंक घ्यायचा की नाही असा विचार करत होते. एआयचा घरीदारी, ऑफिसमध्ये एव्हढा भडीमार होतोय की आता त्याचं अजीर्ण होईल की काय अशी भीती वाटते. पण अंकातले बाकीचे लेख चांगले वाटत होते. म्हणून अंक घेतला.

पहिला लेख जर्मनीमधल्या टायटेनिक नावाच्या विनोदी मासिकावर. आपल्याला मोकळेपणाने शेरेबाजी करायची सवय नाही आणि विनोदाचे प्रकार समजून घ्यायची पात्रता नाही हे लेखक प्रशांत कुलकर्णी ह्यांचं मत अगदी मान्य. किंबहुना मी तर म्हणेन की त्या दृष्टीने आपण काही प्रयत्न करायला हवेत हेही आपल्या गावी नाही. सगळे कश्या ना कश्याने तरी आपल्या भावना दुखावून घ्यायला आणि त्याबद्दल शिमगा करायला एका पायावर तयार. असो. लेख खूप रोचक वाटलं. मासिक जर्मनमधून असल्याने आपल्याला वाचता येणार नाही ह्याची खंत वाटली. कारण ही भाषा शिकायचा प्रयत्न काही मी करणार नाही. शब्दातली अर्धी अक्षरं सायलेंट वगैरे प्रकार असला की त्या भाषेपासून दूर राहायचं असं ठरवलंय.

पुढला लेख १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात तिबेटचा प्रवास करून माहिती मिळवणाऱ्या नैनसिंग रावत ह्यांच्याबद्दलचा. मी तरी ह्याबाबत ना आधी कुठे वाचलं ना पाहिलं. आताच्या काळात एव्हढ्या सोयी असून कधी कधी प्रवास जिकिरीचा वाटतो तर तेव्हाच्या काळात असा प्रवास करायला काय चिकाटी लागत असेल. ह्या माणसाचं खूप कौतुक वाटलं. आयुष्यात असं काहीतरी करायला हवं. नाहीतर आम्ही आपले भाकरीचा चन्द्र शोधण्यात जिंदगी बरबाद करतोय. 

ह्यापुढला विभाग एआय वरच्या लेखांचा. स्पष्ट सांगायचं तर मला हा विभाग फारसा आवडला नाही. ह्या विषयावर सगळीकडे लिहून येतंय. इथे वेगळा असा काय विचार असणार होता? बरं विभाग करायचाच होता तर निदान सोप्या शब्दातले लेख हेर. बऱ्याच लेखात जे मराठी शब्द वापरलेत ते वाचून अक्षरश: वैताग आला. हा अट्टाहास लेखकाचा की संपादकांचा ते कळायला मार्ग नाही. काही काही लेख तर एआय वापरूनच लिहिले असावेत इतकी क्लिष्ट भाषा होती. मी काही लेख वाचले आणि उरलेले नुसते चाळले.

'उत्सवाचं डोंगरगाव' हा गिरीश कुबेर ह्यांच्या आगामी पुस्तकातला काही भाग वाचून एडिंबराला जायची इच्छा तर झालीच पण त्यांच्या पुस्तकाविषयीसुद्धा उत्सुकता आहे.

लोकेश शेवडे ह्यांचा पर्ल हार्बर वरचा हल्ला आणि हिरोशिमा आणि नागासाकी वरचा अणुबॉम्बचा हल्ला ह्यामधला घटनाक्रम उलगडून सांगणारा लेख हादरवून टाकतो. नाझी राजवटीने क्रौर्याचा किती कळस गाठला होता ते सर्वानाच माहिती आहे. पण जपानने आपल्या युध्द्वपिपासू वृत्तीपायी काय काय केलं हे वाचून अंगावर शहारे येतात. त्याला जपानी जनतेची बऱ्यापैकी साथ होती हे वाचून आधी आश्चर्य वाटलं. मग आपल्या मायभूतले पाकिस्तानशी युद्ध करावं ह्या मताचे आक्रस्ताळी लोक आठवले. त्यांना हा लेख वाचायला द्यायला पाहिजे. मला आधी ह्याही गोष्टीचं  आश्चर्य वाटायचं की नाझी एव्हढा अत्याचार करत असताना बाकी जग गप्प का होतं? आता इस्त्रायल-गाझा आणि रशिया-युक्रेन मध्ये जे चाललंय ते पाहून जग गप्प का होतं ते कळतंय. तेव्हा तर एव्हढी दळणवळणाची साधनं पण नव्हती. आता जगाच्या एका कोपऱ्यात कुठे खुट्ट झालं की जगभर समजतं तरी काही मूठभर देश वगळता बाकी देशांची अळीमिळी गुपचिळी आहे. युध्द्व हा कधीच कुठल्याही समस्येवर उपाय असू शकत नाही हेच खरं. 

सुधींद्र कुलकर्णी ह्यांचा आरएसएस वरचा लेख वाचू की वाचू नये ह्या दुग्ध्यात होते. उगाच 'ओवाळू आरती' टाईपचा लेख असेल ही भीती अनाठायी ठरली. तरी संघाचा मूळ दृष्टिकोन मुस्लिमविरोधी नाही हे वाक्य पचायला कठीण गेलं. 'हिंदुत्त्व आणि इस्लाम या देशात एकत्र राहू शकतात' हे संघाचे दुसरे सरसंघचालक ह्यांचं विधान असेल तर आजच्या संघाशी संबंधित बऱ्याच लोकांनी आत्मपरीक्षण करणं गरजेचं आहे. 

मी सहसा दिवाळी अंकातल्या कथा वाचायच्या फंदात पडत नाही. पण भारतीय भाषांतल्या कथा सध्या तरी वाचायला वेळ नाही. पण गौरहरी दास हे ओडिया भाषेतले प्रमुख कथाकार म्हणून गणले जातात हे वाचून त्यांची 'कोरापुट' ही कथा वाचली आणि आवडली. तरी हिंदी अनुवाद आणि मराठी अनुवाद हा उल्लेख वाचून ह्या सगळ्यात मूळ कथेतला किती आणि काय काय हरवलं असेल हा विचार मनात आलाच. 'नाममाहात्म्य' ही निखिलेश चित्रे ह्यांची कथासुद्धा हटके वाटली. 

हातमाग-विणकरांच्या जीवनावर लिहिलेला अवंती कुलकर्णी ह्यांचा लेख वाचून वाईट वाटलं. पण एव्हढ्या मोठ्या देशात जिथे पिकतं तिथून थेट विकत कसं घेता येणार? 

विनय सहस्त्रबुध्दे ह्यांचा 'अवघा जन्म इव्हेन्ट झाला' हा लेख वाचून करमणूक झाली. प्रत्येक गोष्ट इव्हेन्ट करणाऱ्या पक्षाशी संबंधित असणाऱ्या माणसाने ह्याबद्दल बोलावं? असो. 

'बाग' हा विजय पाडळकर ह्यांचा लेख खूप आवडला. त्यातल्या काही काही हायकूसुद्धा छान वाटल्या. कविता विभागात मेधा पाटकर ह्यांची 'लक्ष्मीपूजन' आवडली. प्रशांत कुलकर्णी ह्यांची व्यंगचित्रं छान. वार्षिक राशिभविष्य हे सदर वाचायचं नाही असं आता ठरवलंय. १२ महिन्यात काय काय होणार हे कुठे लक्षात राहणार. तेव्हा त्यात वेळ न घालवलेलाच बरा. शेवटी टाइम इज मनी!

१०. दुर्गांच्या देशातून (दिवाळी अंक २०२४) (किंमत रुपये ४००)

अंक उघडला आणि दरवर्षीप्रमाणे पुन्हा एकदा वाटून गेलं की अंकात लेख लिहिलेल्या सगळ्या लेखकांची माहिती एकदम संपादकीय सदरात देण्याऐवजी प्रत्येक लेखाच्या आधी दिली असती तर अधिक सयुक्तिक झालं असतं. एव्हढी सगळी माहिती एकादमात कोणी वाचत असेल का हा प्रश्नच आहे. वाचली तरी प्रत्येक लेख वाचताना त्या लेखकाबद्दल आठवणं कठिण. न आठवलं तरी पुन्हा मागे जाऊन संपादकीय वाचायचा उत्साह आणि वेळ किती जणांकडे असणार? म्हणजे ही माहिती देऊन उपयोग काहीच नाही. 

असो. अंकातील पहिला लेख आग्रा ते राजगड हा १६०० किलोमीटरचा पायी प्रवास २००६ मध्ये ३३ दिवसात पूर्ण केलेल्या कुलदीप देसाई ह्यांचा. तो वाचून मनोमन त्यांना अक्षरश: लोटांगण घातलं. एव्हढी गैरसोय सोसून मी काही ह्या फंदात पडले नसते. वाटेत लागलेल्या गावातल्या एखाद्या छोट्या पण छान मंदिरविषयी त्यांनी लिहिलेलं वाचून वाटतं आता ते मंदिर असेल काय? देसाई आणि त्यांच्या चमूने गावात थांबावं म्हणून आग्रह करणाऱ्या लोकांविषयी वाचून वाटतं असे लोक आता गावातूनही राहिले नसतील. कालाय तस्मै नम:. दुसरं काय म्हणणार?

दरवर्षीप्रमाणे हिमालयातल्या ट्रेकिंगवरचा एखाद लेख वाचला की बेस केम्प पर्यंत ट्रेक करायची इच्छा पुन्हा उचल खाते. संभाजी गुरव आणि लहू उघडे ह्यांचे  लेख वाचून पुन्हा तेच वाटलं. भाकरीचा चंद्र शोधण्यात जिंदगी वाया चालली असताना हे स्वप्न हिमालयापेक्षाही दुर्गम वाटतंय. असो. पिंडारी ग्लेशिअर ट्रेक वरचा डॉ. लिली जोशी ह्यांचा लेख फार आवडला. विजयदुर्ग, रतनगड, हरिश्चंद्रगड, कंधारचा  किल्ला, पन्हाळगड ते विशाळगड ट्रेक, कोथळीगड आणि तुंगी ह्या किल्ल्यांवरचे लेख खास. उष:प्रभा पागे हे नाव ऐकून होते. पण त्यांच्यावरचा लेख वाचून अधिक माहिती मिळाली. 'पाचशेच्या नोटेची भुताटकी' हा वेगळा लेखसुध्द्दा आवडला. 

'किल्ला' हा माझ्या आवडत्या दिवाळी अंकांपैकी एक. त्याची सुरुवात आणि आजवरची वाटचाल ह्यावरसुद्धा एक छोटेखानी लेख आहे. मराठी माणसं एकमेकांचे पाय ओढण्यासाठी प्रसिध्द्व असताना एका संपादकाने त्याच विषयावरच्या दुसऱ्या अंकावरील लेख आपल्या अंकात समाविष्ट करणं आवडून गेलं.

दुसऱ्या राज्यातल्या किल्ल्यांबद्दलची माहिती हा ह्या अंकाचा विशेष. ह्या वर्षी राजस्थानमधले मेहरानगड, भानगड, हैदराबादचा गोवळकोंडा (हा मी पाहिलाय) आणि उदगीरचा भुईकोट ह्या गडांवर लेख आहेत. 

अन्य सदरांत व्यावसायिक गिर्यारोहण, किल्ल्यांवरील पक्षी आणि प्राणी, संभाजी राजांनी लिहिलेला बुद्धभूषणम, गडकिल्ल्यांचे संवर्धन, गडावर रस्ता चुकलेले ट्रेकर्स  किंवा अपघातात जखमी झालेले किंवा प्राण गमावलेले पर्यटक/गिर्यारोहक ह्यांच्यासाठी राबवलेल्या मोहिमा अश्या अनेक विषयांवरचे लेख आहेत. 

लेखांच्या ह्या विविधतेमुळेच हा अंक संग्राह्य आहे. आता २०२५ च्या अंकाची वाट पाहतेय.

९. भवताल (दिवाळी अंक २०२४) (किंमत रुपये ३००)

भवतालच्या २०२४ च्या दिवाळी अंकात ह्या देशात बाहेरून आलेल्या व्यक्तींकडून पोशाख, अन्न, धर्म, वास्तू, भाषा इत्यादीत झालेल्या देवाणघेवाणीवर आधारित लेख आहेत. सध्याच्या आपल्याला सोयीस्कर असा इतिहास पुन्हा लिहिण्याच्या आणि धर्म-भाषा-संस्कृती-खाणं ह्याबद्दल टोकाचा अभिमान बाळगण्याच्या काळात असा अंक काढण्याचं धाडस केलं म्हणून संपादकांचं आणि आपल्या लेखातून ही अशी देवाणघेवाण समृद्धीकडे नेते म्हणून त्यात कमीपणा नाही तर अभिमान बाळगायला हवा असं ठासून सांगणाऱ्या लेखकांचं अभिनंदन करावं तेव्हढं थोडंच आहे. 

अंकातले सर्वच लेख सुरेख आहेत. पण मला आवडलेले काही खास लेख म्हणजे - महाराष्ट्रात २००० वर्षात आलेल्या लोकांनी इथल्या विविध गोष्टींवर कसा प्रभाव टाकला त्याचं विवेचन करणारा डॉ. अनुजा जोशी ह्यांचा लेख,  कोकणातल्या देवतांवरचा डॉ. दुर्गा काळे ह्यांचा लेख, भारत-इराण मधली सांस्कृतिक देवाणघेवाण उलगडणारा डॉ. अशोक राणा ह्यांचा लेख, मराठी भाषेत निरनिराळ्या संस्कृतीतून, भाषेतून शब्द, म्हणी, वाक्प्रचार कसे आले ते सांगणारा डॉ. केशव देशमुख आणि डॉ. नलिनी जोशी ह्यांचे लेख आणि खाद्यसंस्कृतीत बाहेरून आलेल्या लोकांमुळे कसे बदल झाले ह्यावरचे डॉ. कुरुष दलाल, डॉ. मोहसीन मुकादम आणि डॉ. सागर कारखानीस ह्यांचे लेख. 

बटाटा, मिरची, कांदा, टोमॅटो, फ्लॉवर, शेंगदाणा, मका सगळं पोर्तुगीजांनी आणलं तर त्याआधी आपण खात तरी काय होतो असाही प्रश्न पडला. हे सगळं येण्याआधी आपली खाद्यसंस्कृती काय होती त्यावर एक लेख असता तर वाचायला आवडला असता. मुंबईतल्या रेस्टोरंटसवरचा डॉ. मोहसीन मुकादम ह्यांचा लेख तर खूपच आवडला. मराठा स्थापत्यावर इस्लामी आणि युरोपीय शैलीच्या पडलेल्या प्रभावावर डॉ. पुष्कर सोहोनी हयांनी लिहिलेला लेख वाचून मंदिरं, किल्ले ह्या जागा कश्या पाहिल्या पाहिजेत ह्यावर एक लेखमाला कोणीतरी लिहू शकेल असं वाटलं. असं डोळस पर्यटन होणं खूप गरजेचं आहे. 

भारतातलया आध्यात्मिक जीवनावर बाहेरून आलेल्या संस्कृतीने टाकलेल्या प्रभावावर अधिक लेख हवे होते. संगीत, नृत्य, साहित्य, पेहराव, घररचना आदी विषयसुद्धा घेता आले असते. कदाचित एका अंकात मावणारा हा विषयच नाही. 

भवतालच्या प्रत्येक अंकात डोक्याला भरपूर खाद्य देणारा मजकूर असतो. हाही अंक अपवाद नाही. यंदाच्या दिवाळी अंकात काय मजकूर असणार ह्याची आत्तापासूनच उत्सुकता लागली आहे.